Than phiền

Về tranh tụng trong tố tụng hình sự

Nguyễn Thị Bắc*

Hai hệ thống tố tụng hình sự "tranh tụng" và "xét hỏi" dựa trên truyền thống pháp lý và điều kiện khác nhau. Bàn về vấn đề này, tác gi cho rằng cần thận trọng khi muốn ci cách tố tụng hình sự ở Việt Nam theo hướng tranh tụng; nên bổ sung thêm vào tố tụng "xét hỏi" ở Việt Nam những ưu điểm của tố tụng tranh tụng.

1. Khái lược về tố tụng tranh tụng và tố tụng xét hỏi

Tố tụng tranh tụng là một loại hình tố tụng xuất hiện đầu tiên trong lịch sử phát triển pháp luật tố tụng. Nhiều nhà khoa học đều cho rằng quá trình phát triển pháp luật tố tụng thế giới có hai loại hình tố tụng cơ bn, thứ nhất là loại hình tố tụng tranh tụng, thứ hai là loại hình tố tụng xét hỏi. Trong tố tụng tranh tụng có yếu tố xét hỏi, trong tố tụng xét hỏi có yếu tố tranh tụng. Loại hình tố tụng tranh tụng xuất hiện trước và được áp dụng đầu tiên tại Hy Lạp cổ đại. Loại hình tố tụng xét hỏi có sau và được xuất hiện lần đầu trong pháp luật La Mã. Từ sau cách mạng tư sn Pháp (1789) thì loại hình tố tụng xét hỏi này được thực hiện ở hầu hết các nước châu Âu và nhiều nước trên thế giới, trừ các nước theo hệ thống luật án lệ. Quá trình phát triển của pháp luật cho thấy các nước theo trường phái luật án lệ như Anh, Mỹ, úc, Singapo thường áp dụng tố tụng tranh tụng còn các nước theo hệ thống luật lục địa thường áp dụng xét hỏi. Hai loại hình tố tụng này tuy có khác nhau về thủ tục, trình tự trong quá trình giải quyết vụ án nhưng đều có chung mục đích cơ bản là tìm ra sự thật, không xử oan người vô tội.

Loại hình tố tụng tranh tụng được áp dụng ở mỗi quốc gia có những điểm khác biệt, nhưng xét về bản chất có chung một số đặc điểm sau:

Thứ nhất, thủ tục tranh tụng được thực hiện một cách công khai theo các nguyên tắc tranh tụng tại phiên toà. Các bên buộc tội và bị buộc tội phải tự tìm, thu thập tài liệu, chứng cứ và trình bày trước phiên toà. Đó là việc đấu chứng, đấu lý giữa hai bên, mỗi bên đều có quyền đưa ra chứng cứ, đặt câu hỏi trực tiếp đối với bên kia và cơ đối với nhân chứng, giám định viên, thậm chí có quyền ngắt lời, phn bác ý kiến bên kia. Thứ hai, trong tố tụng tranh tụng, Hội đồng xét xử chỉ đóng vai trò như một trọng tài, không có trách nhiệm chứng minh tội phạm, không được biết trước những tài liệu, chứng cứ do hai bên buộc tội và gỡ tội thu thập được trước khi mở phiên toà. Thẩm phán có nhiệm vụ điều hành phiên toà và quyết định hình phạt sau khi Bồi thẩm đoàn quyết định bị cáo có tội. Trường hợp nếu bồi thẩm đoàn quyết định bị cáo vô tội thì vụ án được chấm dứt ngay, không được kháng cáo, kháng nghị, xét xử phúc thẩm.

Khác với loại hình tố tụng tranh tụng, tố tụng xét hỏi đề cao vai trò chủ động của thẩm phán. Ngoài cơ quan điều tra, cơ quan công tố phải chứng minh tội phạm thì Toà án cũng có nhiệm vụ chứng minh tội phạm. Trong những vụ án nghiêm trọng, thẩm phán còn có quyền chỉ đạo việc điều tra; ra lệnh tạm giam bị can khi cần thiết. Tại phiên toà, thẩm phán là người tích cực xét hỏi bị cáo, người bị hại, nhân chứng... để tìm ra sự thật của vụ án. Thủ tục này được xem như là việc tiếp tục điều tra- điều tra công khai tại phiên toà. Việc tranh luận giữa bên buộc tội và bên bị buộc tội về các tình tiết của vụ án được tiến hành sau khi Hội đồng xét xử kiểm tra công khai toàn bộ các chứng cứ của vụ án và nếu người tiến hành và người tham gia tố tụng tại phiên toà không còn yêu cầu hỏi thêm gì nữa. Trong tố tụng xét hỏi, cơ quan công tố có quyền lớn hn so với tố tụng tranh tụng như: cơ quan công tố có vai trò bảo vệ lợi ích chung, có quyền chỉ đạo công tác điều tra.

Về hai loại hình tố tụng trên, nhiều nhà nghiên cứu lịch sử pháp luật đều cho rằng, mỗi loại hình đều có ưu điểm và nhược điểm. Nhược điểm chính của loại hình tố tụng tranh tụng là bị tốn nhiều tiền thuê luật sư, mà nếu không thuê luật sư thì việc gỡ tội sẽ rất khó khăn và có thể không thể thực hiện được. Tố tụng tranh tụng rất phức tạp vì đáng lẽ ra nhiều vấn đề phải được giải quyết trong quá trình điều tra vụ án, nhưng tất cơ phải trình bày, diễn ra tại phiên toà, dẫn đến phiên toà kéo rất dài. Tố tụng xét hỏi thường bị phê phán là không tôn trọng đầy đủ quyền của bên gỡ tội vì họ không có nghĩa vụ chứng minh vô tội và nhiều khi thẩm phán đã có sẵn trong đầu những nhận định, quyết định trước khi mở phiên toà và như vậy thì việc tranh luận tại phiên toà trở nên vô nghĩa.

ở nước ta, khái niệm tranh tụng được thừa nhận trong khoa học pháp luật tố tụng hình sự. Đặc biệt, từ sau khi có Nghị quyết số 08 NQ/TW ngày 2/1/2002 của Bộ Chính trị về những nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới, thì vấn đề tranh tụng trong tố tụng hình sự, tranh tụng tại phiên toà được các nhà luật gia quan tâm nhiều hn. Có ý kiến cho rằng cần chuyển mô hình tố tụng nước ta hiện nay sang loại hình tranh tụng. Có ý kiến đề nghị cần quy định nguyên tắc tranh tụng trong Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS). Có ý kiến cho rằng cần nâng cao chất lượng tranh luận dân chủ giữa kiểm sát viên và bên bị buộc tội nhằm làm rõ sự thật khách quan của vụ án, bảo đảm xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Theo tôi, cần hết sức thận trọng khi muốn ci cách tố tụng theo hướng tố tụng tranh tụng vì tố tụng tranh tụng cũng có không ít nhược điểm. Mặt khác, cũng cần được nhìn nhận một cách nghiêm túc những giá trị truyền thống của pháp luật nước ta và hoàn cnh, điều kiện về các mặt kinh tế, chính trị, xã hội của đất nước hiện nay để có từng bước ci cách mô hình tố tụng cho phù hợp nhằm bảo vệ, phát huy hn nữa quyền và lợi ích hợp pháp của công dân trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, nhà nước của dân, do dân, vì dân. Tuyệt đối hoá quan điểm: Toà án chỉ đóng vai trò trọng tài, không buộc tội, không gỡ tội là chưa phù hợp với điều kiện, hoàn cnh nước ta và cũng không phù hợp với quan điểm xây dựng Nhà nước ta là quyền lực tập trung thống nhất, có sự phân công và phối hợp. Nghị quyết 08/NQ-TW hoàn toàn không đề cập đến việc thay đổi mô hình tố tụng của nước ta hiện nay mà đề ra việc nâng cao chất lượng công tố của kiểm sát viên tại phiên toà, việc bảo đảm tranh tụng dân chủ tại phiên toà giữa kiểm sát viên với luật sư, người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác và kết quả tranh tụng tại phiên toà phải là một trong những căn cứ quan trọng để phán quyết, ra bản án, quyết định đúng pháp luật, có sức thuyết phục. Theo đó, vấn đề tranh tụng tại phiên toà theo tinh thần Nghị quyết 08/NQ-TW đặt ra đối với các cơ quan tiến hành tố tụng là phải mở rộng dân chủ, bảo đảm nguyên tắc bình đẳng trước toà án, nâng cao trách nhiệm, năng lực của người tiến hành tố tụng, nhất là ở giai đoạn xét xử nhằm bảo đảm tính khách quan, chính xác trong việc giải quyết các vụ án hình sự, chống bỏ lọt tội phạm, không làm oan người vô tội.

2. Quy định, thực trạng

Từ năm 1945 đến trước khi ban hành BLTTHS các quy phạm pháp luật về thủ tục tố tụng tại phiên toà hình sự được quy định ri rác trong các sắc lệnh, thông tư liên ngành và luật. Các quy định này còn mang tính khái quát, chưa quy định chi tiết về trình tự, thủ tục tại phiên toà. Giai đoạn từ năm 1945 đến trước những năm 1960 thủ tục tố tụng tại phiên toà được quy định ở một số Sắc lệnh và thông tư liên ngành. Thí dụ: tại Điều thứ 5 Sắc lệnh số 33/SL ngày 13/9/1945 về thiết lập các Toà án quân sự quy định: "Đứng buộc tội là một uỷ viên quân sự hay một uỷ viên của các ban trinh sát. Bị cáo có thể tự bào chữa hoặc nhờ một người khác bênh vực cho"; Điều thứ 31 Sắc lệnh số 13/SL ngày 24/1/1946 về tổ chức các toà án và các ngạch thẩm phán quy định: "Sau khi nghe các bị can, các người làm chứng, cáo trạng của ông biện lý và sau cùng nghe lời cãi của các bị can, ông Chánh án hai thẩm phán và hai phụ thẩm nhân dân lui vào phòng nghị xử để cùng xét xử về tất cơ các vấn đề thuộc về tội trạng, hình phạt, trường hợp tăng tội và trường hợp gim tội. Nghị án xong, toà lại họp và ông Chánh án tuyên đọc công khai bản án"; tại Điều thứ 26 Sắc lệnh số 51/SL ngày 17/4/1946 về ấn định thẩm quyền các toà án và sự phân công giữa các nhân viên trong toà án quy định: "Khi cuộc thẩm vấn ở phiên toà xong rồi, ông biện lý thay mặt xã hội buộc tội bị can. Bao giờ ông biện lý cũng nói sau cùng, trước khi toà tuyên án. Toà không bắt buộc phải xử theo yêu cầu của ông biện lý".

Hiến pháp năm 1959 và Luật tổ chức Toà án nhân dân, Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1960 được ban hành đã đánh dấu một bước phát triển của các cơ quan tiến hành tố tụng, lần đầu tiên trong lịch sử lập pháp của nước ta các chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan tiến hành tố tụng được xác định rõ ràng trong các văn bản pháp luật. Chức năng xét xử các vụ án hình sự hoàn toàn tách khỏi chức năng buộc tội, cơ quan công tố được tách ra khỏi Chính phủ. Đây cũng là cơ sở pháp lý để hoàn thiện một bước pháp luật tố tụng hình sự cũng như thủ tục xét xử tại phiên toà của Toà án các cấp. Sau đó tại Thông tư số 16/TATC ngày 27/9/1974 của Toà án nhân dân tối cao đã có một số quy định về thủ tục tại phiên toà như: tại phiên toà "Toà án nhân dân thẩm tra lại toàn bộ chứng cứ, nghe tranh cãi và cuối cùng quyết định việc xử lý vụ án".

Sau khi thống nhất đất nước, Nhà nước ta đã ban hành Hiến pháp năm 1980, Luật tổ chức Toà án năm 1981. Điều 133 của Hiến pháp năm 1980 quy định: "Tổ chức luật sư được thành lập để giúp bị cáo và các đưng sự khác về mặt pháp lý". Điều 9 của Luật tổ chức Toà án năm 1981 quy định: "Quyền bào chữa của bị cáo được bảo đm. Bị cáo có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người luật sư, bào chữa viên nhân dân bào chữa cho mình. Trong những trường hợp do pháp luật quy định, Toà án nhân dân cử người bào chữa cho bị cáo". Tiếp đó, ngày 18/12/1987, Pháp lệnh tổ chức luật sư được ban hành. Những quy định trên đây là những căn cứ pháp lý rất quan trọng đối với việc bảo đảm quyền bào chữa cho bị cáo và việc hình thành, phát triển đội ngũ luật sư ở nước ta, phát huy vai trò của luật sư trong tố tụng hình sự.

Ngày 28/6/1988, BLTTHS đầu tiên của nước ta được Quốc hội thông qua và có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/1989 đã đánh dấu một bước phát triển mới của khoa học luật tố tụng hình sự, đáp ứng nhu cầu về đổi mới và dân chủ hoá của đời sống xã hội do Đng ta khởi xướng.

Ngoài việc ghi nhận các nguyên tắc tố tụng truyền thống đã được đề cập trong Hiến pháp và Luật tổ chức Toà án nhân dân, BLTTHS còn quy định một số nguyên tắc mới phù hợp với xu thế dân chủ hoá theo đường lối đổi mới của Đng như nguyên tắc xác định sự thật của vụ án: "C quan điều tra, Viện kiểm sát và Toà án phải áp dụng mọi biện pháp hợp lý để xác định sự thật của vụ án một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ, làm rõ những chứng cứ xác định vô tội, những tình tiết tăng nặng và những tình tiết gim nhẹ trách nhiệm của bị can, bị cáo. Trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng, bị can, bị cáo có quyền nhưng không buộc phải chứng minh là mình vô tội" (Điều 11); nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của bị can, bị cáo (Điều 12); nguyên tắc bảo đảm quyền bình đẳng trước Toà án: "kiểm sát viên, bị cáo, người bào chữa, người bị hại, nguyên đn dân sự, bị đn dân sự, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan đến vụ án và những người đại diện hợp pháp của họ đều có quyền bình đẳng trong việc đưa ra chứng cứ, đưa ra yêu cầu và tranh luận trước Toà án" (Điều 20). Đồng thời BLTTHS còn ghi nhận và xác định các quyền tố tụng của bị can, bị cáo, người bào chữa và các điều kiện khác bảo đảm quyền bình đẳng giữa bên buộc tội và bên bị buộc tội trước Toà án trong quá trình xét xử. Cùng với những quy định về trình tự, thủ tục khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử BLTTHS đã quy định rõ chức năng nhiệm vụ của các cơ quan tiến hành tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án; cơ quan điều tra tiến hành điều tra thu thập chứng cứ xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội, Viện kiểm sát thực hành quyền công tố, kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự, Toà án là cơ quan xét xử. Với mục đích xác định sự thật của vụ án, BLTTHS còn quy định quyền hạn, trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng trong quá trình tố tụng nói chung và trong xét xử nói riêng, tạo cơ sở pháp lý cho các cơ quan này một mặt phát hiện một cách khách quan, chính xác, nhanh chóng hành vi tội phạm, đồng thời bảo vệ được quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, không làm oan người vô tội. Đặc biệt BLTTHS đã giành hai chưng XIX và XX quy định về thủ tục, trình tự xét hỏi, tranh luận tại phiên toà - xác định các phán quyết của Toà án phải trên cơ sở các chứng cứ đã được kiểm tra, xem xét công khai tại phiên toà và kết quả tranh luận bình đẳng giữa Kiểm sát viên với người bào chữa, bị cáo và những người tham gia tố tụng tại phiên toà.

Khi tôi sinh ra, mọi người cười, riêng tôi khóc
Sống làm sao khi tôi chết đi, mọi người khóc, riêng tôi cười

Gửi lúc 13:25, 06/01/04

Than phiền

COn gái em đã được 5 tuổi, đang mang họ mẹ. Em muốn đổi họ của nó theo họ cha dượng thì phải làm như thế nào ạ? Sau này có rắc rối lắm k? Và em phải hỏi ai ,là right person để giải quyết vấn đề này ?
Mọi người giúp với! Nó sắp vào lớp 1 rồi. Nếu k làm bây giờ thì sau này hồ sơ 2,3 tên họ, sẽ rất nhiêu khê trong việc giải thích với trường lớp.
Pls help!

Gửi lúc 11:24, 13/01/04

Than phiền

tôi nghĩ chỉ cần có văn bản đồng ý của chồng là lên phường giải quyết được thôi chứ ? phải sở tư pháp cơ à ?

Gửi lúc 13:49, 24/01/04

Than phiền

Xin hỏi các bác một vấn đề nhỏ: nếu thời hiệu khởi kiện đối với thừa kế đã hết, di sản để lại xảy ra tranh chấp thì giải quyết ra sao? Nếu toà thụ lý giải quyết thì vụ việc này thuộc loại tranh chấp nào?

Gửi lúc 14:16, 05/02/04

Than phiền

Em có một người bạn có một khó khăn về vấn đề thừa kế (liên quan đến nhà cửa, đất đai). Mà em thì trí nông nên chẳng biết khuyên thế nào cả. Nay post lên đây mong nhận được ý kiến tư vấn của mọi người.Giúp em với!!!

" Chuyện là thế này, Ông nội anh có 8 con, bác trai cả đã mất rồi, còn ba bác nữa thì sống trong TP HCM. Như vậy là ở miền Bắc bố anh là lớn nhất. Dưới bố anh có 2 chú và 1 cô.

Khi ông nội anh mất đi có để lại một ngôi nhà ở quê. Khi ông mất thì mọi người còn rất trẻ( Bố anh mới có 20), các bác thì vào miền Nam từ trước đó nên không tính làm gì. Trong thời kỳ đó, Bố anh là người phải đóng thuế lợi tức và gì gì đó nữa liên quan đến ngôi nhà. Sau này cũng rất nhiều lần phải bỏ tiền tu sửa lại để nó vẫn có thể tồn tại cho đến ngày hôm nay. Trong thời kỳ chuyển đổi hay cải cách ruộng đất gì đó anh không nhớ thì bố anh đã là người đứng ra khai tên chủ hộ để có thể thuận lợi cho việc đóng tiền nhà và các chi phí khác (Vì lúc đó các cô chú còn nhỏ và các bác thì không quan tâm đến vấn đề này). Gần đây thì xã có tiến hành cấp phát sổ đỏ chứng nhận quyền sở hữu đất trong đó đứng tên bố anh.

Tâm nguyện của bố anh cũng như rất nhiều con cháu trong nhà hiện nay chỉ là sao cho giữ ngôi nhà này như nhà thờ tổ mà thôi chứ không hề có ý định chiếm đoạt làm của riêng. Tuy nhiên, chú út nhà anh hiện nay lại đang toan tính bán nhà (Nhà chú trong Thanh Hóa) để về quê sinh sống mà mọi người đều hiểu rõ là chú có ý định hợp pháp hóa ngôi nhà đó trở thành sở hữu của riêng chú. Còn một cô và một chú khác thì lại đang có ý định muốn bán đi với lý do hoàn cảnh chú út khó khăn và dùng phần của mình để cho chú út (Thực tế ý đồ của từng người theo anh phán đoán thì hòan toàn khác nhau và không hẳn là vì lý do này).

Nhà anh thì còn một vài người bà con ở quê và khi cấp phát sổ đỏ thì người mà bố anh nhờ trông nom ngôi nhà ở quê đó đã nhận hộ, tuy nhiên rắc rối xẩy ra là ông ta đã đưa cuốn sổ đỏ đứng tên bố anh cho ông chú thứ hai sau bố anh. Hiện nay bố anh hỏi thì ông ta không có ý định trả và được biết là ông ta đã giữ nó gần một năm nay rồi.

Bố anh lo rằng họ sẽ có thể đem thế chấp vay tiền ngân hàng với một số mánh lới liên kết với ngân hàng (Có thể làm giả một bản ủy quyền có chữ ký của bố anh – theo như suy nghĩ của anh), hoặc cũng có thể họ sẽ bán đi hoặc có một hành động nào đó khác mà bố anh chưa nghĩ ra.

Mọi chuyện chỉ có vậy thôi. Bây giờ theo em thì anh phải làm gì?? Anh đang nghĩ đến việc báo mất sổ đỏ và xin cấp lại nhưng không biết có được không và thủ tục thể nào, hay là......mà anh cũng không biết nữa. Em cho anh một lời khuyên đi nhé, "

Được constancy sửa chữa / chuyển vào 09:59 ngày 17/02/2004

Gửi lúc 09:58, 17/02/04